Wartości niematerialne i prawne

Wartości niematerialne i prawne (WNiP) odgrywają istotną rolę w bilansie firmy – mimo że nie mają postaci fizycznej, mogą mieć znaczną wartość ekonomiczną.

W tym artykule omawiamy:

1. Czym są wartości niematerialne i prawne (WNiP)?
2. Co zalicza się do wartości niematerialnych i prawnych?
3. Czym różnią się WNiP od środków trwałych?
4. Jak ustalić wartość początkową i prowadzić ewidencję WNiP?
5. Na czym polega amortyzacja wartości niematerialnych i prawnych?

Czym są wartości niematerialne i prawne (WNiP)?

Wartości niematerialne i prawne to składniki majątku, które nie mają fizycznej formy, ale mają konkretną wartość użytkową i prawną. Ich wspólną cechą jest zdolność do przynoszenia przyszłych korzyści ekonomicznych oraz istnienie trwałego związku z działalnością jednostki.

Są wykorzystywane przez firmę dłużej niż rok i mogą być nabyte odpłatnie, wytworzone we własnym zakresie (np. oprogramowanie), lub uzyskane na podstawie licencji. W ujęciu bilansowym WNiP wykazuje się jako osobna pozycja aktywów trwałych, wymagająca szczegółowego podejścia do wyceny, amortyzacji i ewidencji księgowej.

Co zalicza się do wartości niematerialnych i prawnych?

Do WNiP zaliczane są przede wszystkim prawa majątkowe oraz inne niematerialne składniki majątku spełniające kryteria aktywów trwałych.

Przykładami są:

• autorskie prawa majątkowe, prawa pokrewne i prawa do wynalazków, wzorów użytkowych i znaków towarowych,
• licencje na oprogramowanie i inne prawa do korzystania z cudzej własności intelektualnej,
• know-how i tajemnice przedsiębiorstwa,
• wartość firmy (goodwill) – rozpoznawana przy połączeniach jednostek.

Ważne jest, aby dana wartość była zbywalna, podlegała ochronie prawnej i była możliwa do jednoznacznego przypisania do konkretnego użytkownika. Nie należy mylić WNiP z kosztami bieżącego utrzymania – np. opłaty za aktualizacje roczne czy subskrypcje nie stanowią WNiP, jeśli nie spełniają wymogu trwałości.

Czym różnią się WNiP od środków trwałych?

Podstawowa różnica polega na tym, że środki trwałe są fizyczne (np. maszyny, budynki), natomiast WNiP nie mają materialnej postaci. Ponadto WNiP nie są przedmiotem fizycznego zużycia, lecz „konsumpcji” wartości ekonomicznej.

Jak ustalić wartość początkową i prowadzić ewidencję WNiP?

Wartość początkowa WNiP zależy od sposobu ich pozyskania. W przypadku zakupu obejmuje cenę nabycia wraz z kosztami bezpośrednio związanymi z przystosowaniem składnika do użytkowania, np. koszty wdrożenia systemu informatycznego. Jeżeli WNiP zostały wytworzone we własnym zakresie, wartość początkową stanowią odpowiednio udokumentowane koszty wytworzenia.

Każdy składnik WNiP powinien być ujęty w ewidencji środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych, ze wskazaniem jego nazwy, daty przyjęcia do użytkowania, wartości początkowej, stawki amortyzacyjnej oraz metody amortyzacji. Dla celów podatkowych i bilansowych możliwe jest stosowanie różnych stawek i metod, jednak wymagane jest odpowiednie ich udokumentowanie.

Na czym polega amortyzacja wartości niematerialnych i prawnych?

Amortyzacja WNiP polega na stopniowym rozliczaniu ich wartości w kosztach działalności gospodarczej, zgodnie z ustalonym okresem ich ekonomicznej użyteczności. Najczęściej stosuje się metodę liniową, chociaż w szczególnych przypadkach dopuszczalne są inne metody (np. degresywna czy jednorazowa – dla mikrofirm).

Okres amortyzacji może wynieść:

• 2 lata – dla licencji i programów komputerowych o krótkim cyklu życia technologicznego,
• 5 lat – dla większości licencji, znaków towarowych i praw autorskich,
• 20 lat – dla wartości firmy (goodwill) rozpoznanej po fuzji.

Jeżeli wartość początkowa WNiP nie przekracza 10 000 zł, przedsiębiorca może skorzystać z jednorazowej amortyzacji, ujmując pełną kwotę w kosztach w miesiącu oddania do użytkowania.